Inson huquqlari haqida hisobot 2020 – O’zbekiston

2020 QISQA XULOSA

O’zbekiston – konstitutsiyaviy respublika bo’lib, uning davlat siyosiy tizimi Prezident Shavkat Mirziyoyev va uning tarafdorlari tomonidan boshqariladi. Sobiq bosh vazir Mirziyoyev 2016-yilda 88 foiz ovoz bilan prezidentlik saylovlarida g’olib bo’lgan. Yevropada Xavfsizlik va Hamkorlik Tashkilotining  Demokratik institutlar va inson huquqlari bo’yicha byurosi o’zining saylovlarni kuzatish bo’yicha yakuniy hisobotida «saylov kampaniyasida raqobat bo’lmaganligini va saylovchilarga siyosiy alternativalarning haqiqiy tanlovi taqdim etilmaganligini» ta’kidladi, shuningdek, yevropalik kuzatuvchilar «milliy qonunchilikka va YXHTning majburiyatlariga zid bo’lgan jiddiy qoidabuzarliklar, shu jumladan boshqalarning nomidan ovoz berish va byulleten qutilariga byulletenlarni tashlash holatlari» haqida ma’lumot berdilar. 2019-yil dekabrda Parlament saylovlari bo’lib o’tdi. YXHTning kuzatuvchilar missiyasining dastlabki xulosalariga ko’ra, saylovlar takomillashtirilgan qonunchilik asosida va nisbatan ko’proq mustaqil ovoz berish bilan o’tgan, ammo chinakam raqobat ta’minlanmagan va saylov kunidagi ish tartibiga to’liq amal qilinmagan.

Jinoiy faoliyat tergovi va xavfsizlikni ta’minlash vakolatlari to’rt tashkilotga berilgan. Ichki ishlar vazirligi huquqni muhofaza qilish, tartibni saqlash va umumiy jinoyatlarni tergov qilish uchun mas’ul bo’lgan militsiyani nazorat qiladi. Shuningdek, u o’z xodimlarini, agar ular inson huquqlarini buzishda ayblanayotgan bo’lsa, tekshiradi va jazolaydi. Milliy gvardiya jamoat tartibini va diplomatik vakolatxonalar, radio va televideniye va boshqa davlat tashkilotlari xavfsizligini ta’minlaydi. Raisi bevosita prezidentga bo’ysunadigan Davlat xavfsizlik xizmati milliy xavfsizlik va razvedka masalalari, jumladan, terrorizm, korrupsiya, uyushgan jinoyatchilik, chegara nazorati va giyohvand moddalar bilan shug’ullanadi. Bosh prokuratura qonun ustuvorligini ta’minlaydi, fuqarolarning huquqlari va erkinliklari hamda davlatning qonun bilan qo’riqlanadigan manfaatlarini himoya qiladi, jinoyatlar bo’yicha dastlabki tergovlarni olib boradi va jinoyatda ayblangan jismoniy va yuridik shaxslarni javobgarlikka tortadi. Fuqarolik idoralari odatda xavfsizlik kuchlari ustidan samarali nazoratni saqlab qolgan, ammo xavfsizlik xizmatlari fuqarolik tuzilmalariga bog’lanib ketgan. Fuqarolik idoralar xavfsizlik xizmatlari xodimlari bilan noaniq munosabatda bo’lib, fuqarolik vakolatlari doirasi va chegaralarini aniqlash qiyin. Xavfsizlik va huquqni muhofaza qilish organlari xodimlari, xususan, ichki ishlar xodimlari va qamoqxonalar boshqaruvi rasmiylari qonunbuzarliklarga yo’l qo’ygani haqida xabarlar bor.

Inson huquqlariga oid muammolar quyidagilardan iborat: xavfsizlik kuchlari tomonidan hibsga olinganlarga nisbatan jismoniy va psixologik zo’ravonliklar, shu jumladan hibsga olinganlarning o’limiga sabab bo’lgan huquqbuzarliklar to’g’risida ma’lumotlar; o’zboshimchalik bilan hibsga olish, tashqi dunyodan uzib qo’yish va uzoq muddatga ozodlikdan mahrum qilish; siyosiy mahbuslar; mamlakat tashqarisida joylashgan shaxsga qarshi siyosiy repressiyalar; so’z, matbuot va internet erkinligini cheklash, shu jumladan senzura va ijtimoiy media raqamli platformalarining ishlashini sekinlashtirish; yig’ilishlar va uyushmalarni cheklash, shu jumladan fuqarolik jamiyatini cheklash, huquq himoyachilarini, jurnalistlarni va hukumatni tanqid qilgan boshqa fuqarolarning ta’qib qilinishi va hibsga olinishi; diniy erkinlikni cheklash; harakatlanish erkinligini cheklash; fuqarolarning o’z hukumatini erkin, adolatli va davriy saylovlarda tanlashga tegishli siyosiy ishtirokini cheklash; odam savdosi, shu jumladan majburiy mehnat; erkaklar o’rtasidagi jinsiy munosabatlarni kriminallashtirish; lesbiyen, gomoseksual, biseksual, transgender, interseks va bir jinslilar jinsiy aloqada bo’lgan shaxslarga nisbatan diskriminatsiya.

Javobgarsizlik keng tarqalganiga qaramay, yil davomida davlat tomonidan mansabdor shaxslarni suiiste’mol qilish ayblovi bilan ta’qib qilish holatlari biroz oshdi.